Stres a zdrowie kota – czy stres może wywołać chorobę?

Dlaczego koty tak silnie reagują na stres?

Kot domowy pozostaje zwierzęciem bardzo mocno związanym ze swoim terytorium. Dla człowieka przestawienie mebli, remont czy pojawienie się gości może być niewielką zmianą. Zaś dla kota czasami oznacza naruszenie dobrze znanego i przewidywalnego świata. Bowiem dla kota szczególnie ważna jest możliwość kontrolowania otoczenia. A także dostęp do kluczowych zasobów: jedzenia, wody, kuwety, miejsc odpoczynku, kryjówek, drapaków oraz przestrzeni znajdującej się na różnych wysokościach.

Kot potrzebuje również możliwości realizowania zachowań typowych dla swojego gatunku – obserwowania, eksplorowania, drapania, zabawy i zachowań przypominających polowanie. Jeżeli te potrzeby nie są zaspokojone, może pojawiać się przewlekłe napięcie. Udowodniono, że środowisko ma bezpośredni związek z dobrostanem fizycznym, emocjonalnym i zachowaniem kotów. Zaś niedostosowanie warunków życia do potrzeb gatunku może zwiększać ryzyko problemów związanych ze stresem.

Co może stresować kota?

Lista jest bardzo indywidualna. Dla jednego kota problemem będzie pojawienie się nowego zwierzęcia. Dla innego remont, przeprowadzka albo pojawienie się dziecka w rodzinie. Jeszcze inny źle zniesie zmianę rodzaju żwirku czy przestawienie kuwety w inne miejsce.

Źródła stresu u kota to m.in.:

• konflikty z innymi kotami,
• zbyt mała liczba zasobów,
• brak możliwości ukrycia się,
• hałas i częste zmiany w otoczeniu,
• przeprowadzka lub remont,
• nowy człowiek albo zwierzę w domu,
• brak możliwości realizowania naturalnych zachowań,
• nuda i mało urozmaicone środowisko,
• nieprzewidywalne lub niechciane interakcje z człowiekiem,
• pobyt w schronisku, hotelu albo lecznicy.

Należy jednak mocno podkreślić, że jednocześnie nie oznacza to, że samo pojawienie się któregoś z tych czynników automatycznie u każdego kota spowoduje stres i wywoła chorobę. Gdyż znaczenie ma również osobnicza wrażliwość kota, jego wcześniejsze doświadczenia, stan zdrowia oraz długość i intensywność działania stresora.

Stres i pęcherz – FIC jako najlepszy przykład

Jednym z najbardziej znanych przykładów związku pomiędzy stresem a zdrowiem kota jest idiopatyczne zapalenie pęcherza – FIC. Kot może częściej chodzić do kuwety, oddawać niewielkie ilości moczu, napinać się podczas mikcji, oddawać mocz poza kuwetą albo mieć krew w moczu. Przy czym tutaj bardzo ważne jest rozróżnienie: FIC nie jest po prostu „infekcją pęcherza od stresu”.

W przypadku idiopatycznego zapalenia pęcherza nie stwierdza się bowiem jednej, konkretnej przyczyny odpowiedzialnej za wystąpienie objawów. Wiadomo jednak, że u części kotów istotną rolę odgrywa sposób reagowania organizmu na stres oraz środowisko, w którym zwierzę żyje. Dlatego w postępowaniu przy nawracającym FIC znaczenie może mieć nie tylko leczenie objawów, ale również ograniczenie stresorów i poprawa warunków środowiskowych.

To dobry przykład pokazujący, dlaczego w leczeniu kota nie zawsze wystarcza samo pytanie:

„Jaki lek podać?”

Czasem równie ważne jest:

„Co dzieje się w życiu tego kota?”

Warto zatem przeanalizować czy w ostatnim czasie nie nastąpiło coś, co mogło wywołać stras u kota. Czy w domu pojawił się nowy zwierzak? A może jeden kot blokuje drugiemu dostęp do kuwety? Albo przeprowadzono remont? Czy kuweta stoi w miejscu, w którym zwierzę nie czuje się bezpiecznie? Sama zmiana otoczenia nie zastąpi oczywiście diagnostyki ani leczenia zaleconego przez lekarza. Może jednak stanowić ważny element terapii.

Dom wielokoci – kiedy „zgoda” to tylko pozory?

Dużym źródłem przewlekłego stresu bywają relacje z innymi kotami.

I tutaj problem często pozostaje zupełnie niewidoczny dla człowieka. Wyobrażamy sobie koci konflikt jako syczenie, gonitwy i bójki. Tymczasem napięcie między kotami może być znacznie subtelniejsze. A terroryzowanie może odbywać się w zupełnej ciszy. Przykładowo może wyglądać to tak, że jeden kot leży w przejściu prowadzącym do kuwety lub pomieszczenie, gdzie się ona znajduje. W efekcie, drugi przestaje korzystać z konkretnego pomieszczenia. Albo jeden wpatruje się w drugiego, zastraszając go wzrokiem i zmuszając do ustąpienia miejsca lub zajmuje strategiczne miejsca w domu albo blokuje dostęp do jedzenia. Nie ma walki. Ale nie ma też spokoju. Jest milczący terror.

Niestety, konflikty w domach wielokocich często pozostają niezauważone, właśnie dlatego, że ich sygnały bywają subtelne. Z kolei długotrwałe napięcie może pogarszać dobrostan oraz wiązać się z problemami behawioralnymi i zdrowotnymi związanymi ze stresem. Dlatego w domu, w którym mieszka kilka kotów, ważna jest nie tylko liczba zasobów, lecz także ich rozmieszczenie.

Postawienie trzech misek obok siebie nadal oznacza dla kota jedno miejsce z jedzeniem. Podobnie kilka kuwet ustawionych obok siebie nie daje możliwości skorzystania z toalety w innym, bezpieczniejszym miejscu. Z tego względu zasoby powinny być rozmieszczone tak, aby kot miał wybór i mógł korzystać z nich bez konieczności wchodzenia w konflikt z innym zwierzęciem.

Czy stres obniża odporność kota?

Tutaj trzeba zachować ostrożność. Bowiem owszem, długotrwały stres rzeczywiście wpływa na organizm i jego fizjologię. Działanie układu odpornościowego jest jednak bardziej skomplikowane. Zaś na osobniczą odporność wpływa wiele czynników, nie tylko stres u kota. Zatem stwierdzenie, że „kot się zestresował, więc spadła mu odporność i zachorował” jest raczej uproszczeniem. Gdyż stres jest tylko jednym a czynników prowadzącym do spadku odporności i choroby.

Szczególnie dobrze widać to w schroniskach, domach tymczasowych czy innych miejscach, w których na niewielkiej przestrzeni przebywa wiele zwierząt. Koty mają tam do czynienia jednocześnie z wieloma czynnikami: obcym środowiskiem, innymi zwierzętami, hałasem, zmianą opiekunów, ograniczeniem przestrzeni, a często również chorobą, wcześniejszym zaniedbaniem czy ekspozycją na patogeny.

Stres jest więc jednym z elementów całego obrazu, a nie jedynym wyjaśnieniem. Dlatego zamiast mówić, że stres „powoduje infekcje”, bezpieczniej powiedzieć, że przewlekły stres może niekorzystnie wpływać na funkcjonowanie organizmu i dobrostan kota, co prowadzi w konsekwencji do większej podatności na choroby. Z kolei u chorych zwierząt ważnym elementem opieki jest minimalizowanie stresu.

Stres może utrudniać leczenie

Wyobraźmy sobie kota, któremu dwa razy dziennie trzeba podawać tabletki. Za każdym razem opiekun musi wyciągnąć go spod łóżka, złapać, mocno przytrzymać, owinąć ręcznikiem i przez kilka minut walczyć o połknięcie leku. Pierwszego dnia kot się broni. Trzeciego ucieka już na widok opiekuna. Po tygodniu większość dnia spędza w ukryciu. Nawet jak lek jest dobrany prawidłowo, leczenie może nie przynosić efektów, gdyż sposób prowadzenia terapii staje się dla zwierzęcia ogromnym obciążeniem.

To właśnie dlatego w leczeniu kotów tak ważne jest szukanie rozwiązań, które można rzeczywiście zastosować u konkretnego pacjenta, np. innej postaci leku, łatwiejszej metody podawania, czy – jeśli istnieją wskazania – włączenie preparatów zmniejszających lęk.

Podobna sytuacja może pojawić się podczas częstych wizyt w lecznicy, kroplówek, zmian opatrunków czy innych procedur. Oczywiście czasami stresu nie da się uniknąć. Leczenie bywa bowiem konieczne niezależnie od tego, czy kot je lubi. Ale jeśli istnieją dwie równie skuteczne metody leczenia, a jedna z nich wywołuje znacznie mniej strachu zwierzęcia, warto wziąć to pod uwagę.

Jak zmniejszyć stres u kota?

Nie ma jednego suplementu, dyfuzora czy preparatu, który rozwiąże wszystkie problemy. Podstawą jest środowisko. Najważniejsze elementy kociego otoczenia, do których powinien mieć dostęp każdy kot w naszym domu, to:

• bezpieczne miejsca odpoczynku,
• możliwość ukrycia się,
• odpowiednio rozmieszczone miski z karmą, wodę, kuwety, drapaki i legowiska,
• możliwość zabawy i realizowania zachowań łowieckich,
• przewidywalne, pozytywne kontakty z człowiekiem,
• środowisko respektujące jego węch i inne zmysły,
• możliwość korzystania z przestrzeni także w pionie.

W domu wielokocim każdy kot powinien mieć możliwość korzystania z najważniejszych zasobów bez konieczności stałego konfrontowania się z pozostałymi zwierzętami. Czasami dużą poprawę warunków przyniesie dodatkowa kuweta. Innym razem wysoka półka, do której drugi kot nie zagląda. Niekiedy trzeba zmienić sposób karmienia, zapewnić osobne miejsca odpoczynku albo popracować nad relacjami pomiędzy kotami.

Preparaty wspomagające ograniczanie stresu jak najbardziej mogą być elementem takiego postępowania. Jednak należy pamiętać, że nie zastąpią usunięcia przyczyny stresu. Zwłaszcza w sytuacji, jeśli źródło stresu można zidentyfikować należy zacząć od likwidacji przyczyny napięcia.

Kot potrzebuje czegoś więcej niż pełnej miski

Zapewnienie kotu dobrych warunków nie polega wyłącznie na tym, żeby miał co jeść, gdzie spać i czystą kuwetę.

Potrzeby tego gatunku są znacznie bardziej złożone. Kot potrzebuje m.in.:

• poczucia bezpieczeństwa,
• możliwości wyboru,
• kontroli nad swoim otoczeniem,
• przestrzeni, w której może się schować,
• miejsca na wysokości,
• możliwości drapania,
• możliwości polowania podczas zabawy,
• miejsca i możliwości do obserwowania otoczenia,
• spokojnego miejsca do odpoczynku bez przeszkadzania.

Dotyczy to szczególnie kotów niewychodzących. Życie wyłącznie w domu chroni przed wieloma zagrożeniami środowiska zewnętrznego. Ale oznacza również, że człowiek odpowiada za stworzenie zwierzęciu warunków umożliwiających realizowanie jego potrzeb gatunkowych. Bowiem niezaspokojenie tych potrzeb może prowadzić do lęku, problemów behawioralnych i problemów zdrowotnych związanych ze stresem.

Dlatego szczególnie przy przewlekłych albo nawracających problemach zdrowotnych warto spojrzeć również poza wyniki badań. Nie po to, aby każdą chorobę tłumaczyć psychiką, ale żeby zobaczyć całego pacjenta.

Przy leczeniu kotów warto czasami spojrzeć poza wyniki badań. Bo kot to nie tylko nerki, pęcherz, jelita czy wyniki morfologii. To również zwierzę żyjące w określonym środowisku, mające własne potrzeby, relacje i sposoby reagowania na to, co dzieje się wokół niego.

A dobra opieka nad kotem powinna uwzględniać jedno i drugie – jego ciało oraz jego samopoczucie.

Przeczytaj również: Lecznica przyjazna kotom – jak ułatwić kotu wizytę u weterynarza?